Het nadarhek nader bekeken.

Waarom wij in België "nadarhek" ipv "dranghek" zeggen.

Wie vandaag in België een festival of koers bezoekt, loopt er letterlijk tegenaan: het nadarhek. Voor crew, productie en veiligheid is het zo vanzelfsprekend dat bijna niemand zich nog afvraagt waar die naam vandaan komt. Toch vertelt dat hek een verrassend verhaal, dat begint met een Franse fotograaf, een gigantische luchtballon en een Brusselse burgemeester met veiligheidsreflex.

Nadar: fotograaf, luchtvaarder en showman

Gaspard-Félix Tournachon, beter bekend onder zijn artiestennaam Nadar, was in de 19de eeuw al een soort creative director avant la lettre: tekenaar, journalist, portretfotograaf van de Parijse culturele elite én gefascineerd door nieuwe technologie.

Om zijn fotografie letterlijk naar een hoger niveau te tillen, liet hij een kolossale ballon bouwen: Le Géant (“De Reus”), een gasballon van naar schatting 40 tot 60 meter hoog met een inhoud rond 6.000 m³. Wikipedia

Het plan: vanuit de lucht foto’s maken van Parijs en andere steden. Aerial photography avant la lettre, met militaire en cartografische toepassingen in zijn achterhoofd.

Brussel 1864: de dag dat de hekken een naam kregen

Op 26 september 1864 strijkt Nadar neer in Brussel met Le Géant, aan de Kruidtuin/Botanique. Het wordt aangekondigd als groot stadsgebeuren: koning Leopold I, burgemeester Jules Anspach en tienduizenden toeschouwers komen kijken hoe de ballon zal opstijgen.

Alleen… er is een probleem dat elke moderne eventorganisator herkent: crowd control. Het publiek wil zo dicht mogelijk bij de ballon staan, maar dat is gevaarlijk: gas, touwen, ballast, wind..

De Brusselse overheid laat daarom een nieuw type mobiele houten hekken plaatsen, zodat de menigte op veilige afstand blijft. Die hekken waren toen nog zwaar maar gemakkelijk verplaatsbaar en kunnen aan elkaar gekoppeld worden. Het principe van de nadarhekken die we nu nog gebruiken.

De volgende dag spreekt de Brusselse pers over “Nadar-hekken” of “barrières Nadar”. De bijnaam blijft tot op vandaag nog plakken, eerst als geintje, daarna gewoon als standaardwoord.

Wie vond het nadarhek nu eigenlijk uit?

Strikt technisch is het hek dus geen uitvinding van Nadar zelf. Het is ook niet duidelijk wie het mobiele schakelbare hek heeft uitgevonden. Volgens verschillende bronnen wordt burgemeester Jules Anspach vaak genoemd als degene die voor de gelegenheid met het idee van die hekken kwam. In veel Engelstalige literatuur wordt hij zelfs gecrediteerd als de “uitvinder van de crowd control barrier”, naar aanleiding van Nadars bezoek met Le Géant. Wikipedia

Wat wél duidelijk is:

• De combinatie grote massa + gevaarlijke zone + mobiele hekken wordt in 1864 in Brussel op een manier ingezet die sterk lijkt op de moderne nadar.

• De pers koppelt er spontaan Nadars naam aan.

• Het woord “nadarhek” / “barrière Nadar” wordt daarna een typisch Belgisch woord voor dranghekken. In Franse woordenboeken en taalkundig onderzoek wordt het expliciet omschreven als een Belgicisme. persee.fr Focus on Belgium

De moderne, interlockende stalen hekken zoals we ze nu kennen, worden pas in de 20ste eeuw verder ontwikkeld en gecommercialiseerd. Sommige bronnen verwijzen naar Franse patenten uit de jaren 50 voor interlockende metalen barrières, maar de exacte uitvinder van “het” moderne hek is minder scherp af te lijnen. Wikipedia

Nadar zelf: niet blij met “zijn” hekken

Leuk detail: Nadar vond het allesbehalve een eer dat zijn naam op hekken belandde. In columns en historische stukken wordt beschreven dat hij zelfs een boze brief naar koning Leopold I stuurde. Zijn punt: hij wilde grenzen verleggen, niet mensen begrenzen met barrières.

Historici zijn het erover eens dat die brief echt bestaan heeft, al is de tekst zelf niet makkelijk terug te vinden. Maar het beeld is mooi: een kunstenaar die droomt van vrijheid in de lucht, en ondertussen gaat zijn naam de geschiedenis in als synoniem voor hekwerk.

Bestaan er standaarden voor nadarhekken?

Nee. Daar heb ik niks over gevonden.

De hekken die Brussel in 1864 rond Nadars reusachtige ballon zette, waren geen officiële uitvinding, geen geniale tekening die ergens in een archief ligt te verstoffen. Het waren gewoon lokale, geïmproviseerde veiligheidshekken. Praktisch en simpel.

In de 19de eeuw bestond crowd control waarschijnlijk al langer dan de term zelf. Steden gebruikten houten balustrades, touwen, tijdelijke metalen barrières… maar alles was gewoon lokaal en afhankelijk van wat er in het stedelijk magazijn lag.

Het moderne nadarhek zoals wij hem kennen, een metalen hek van ongeveer twee meter breed, met koppelhaken en stevige voeten, is pas decennia later gegroeid uit de nood aan degelijk, mobiel hekwerk bij wielerwedstrijden, markten en grote events. Er is dus geen ‘oer-nadar’ die ooit officieel vastgelegd werd.

Wat wij vandaag gebruiken, is het resultaat van jaren praktijk, fouten, verbeteringen en gezond verstand van mensen die events veiliger en efficiënter wilden maken.

Wat zijn dan wél de gangbare afmetingen vandaag?

Hoewel niemand ooit een wereldwijde standaard heeft uitgeroepen, zie je overal ongeveer hetzelfde basisformaat terugkomen.

De klassieke nadar ziet er bijna overal zo uit:

Breedte

• Meestal 2,0 tot 2,2 meter

• Een balans tussen flexibiliteit en snelheid: je krijgt snel veel meters afgebakend zonder dat individuele hekken te zwaar worden.

Hoogte

• Rond de 1,05 tot 1,15 meter

• Hoog genoeg om mensen te stoppen, te laten leunen en laag genoeg om zichtlijnen niet te blokkeren.

  
  

Diepte van de voet

• 50 tot 70 cm

  
  

Gewicht

• 12 tot 25 kg, afhankelijk van buisdikte en staaltype

  
  

Materiaal

• Gegalvaniseerd staal

• Bestand tegen regen, modder, festivals en alles wat het Belgische weer erop wil gooien.

  
  

Je ziet varianten per land:

• In Frankrijk iets zwaardere modellen met Vauban-stijl voeten.

• In Nederland soms lichtere types.

• In het VK en VS gebruiken ze eerder flat feet i.p.v. gebogen voeten.

  
  

Maar de basis blijft overal hetzelfde: ongeveer twee meter breed, ongeveer één meter hoog, en koppelen tot een eindeloze zilveren slang.

Hoe heten nadarhekken in het buitenland?

België

• Nadarhek, nadarhekken of nadars.

• Barrière Nadar / clôture Nadar Gebruikt door overheden, leveranciers en in documenten rond evenementen, wegenwerken, markten, enzovoort.

  
  

Nederland

• Vooral dranghek als generieke term, maar soms ook “finishbarriers”.

  
  

Frankrijk

• Barrière de police of barrière mobile de sécurité als neutrale termen.

• Barrière Vauban is heel gebruikelijk voor dezelfde soort metalen hekken, verwijzend naar de Franse vestingbouwer Vauban en het idee van een verdedigingslinie.

  
  

Engelstalige wereld (UK, VS, Australië, …)

• Crowd control barrier of crowd control barricade.

• Bij evenementen hoor je vaak bike rack barricade of bike rack fencing, omdat de barrières qua vorm op een fietsstalling lijken.

  
  

Hongkong

• Daar spreekt men over “Mills barriers”, genoemd naar een lokale fabrikant; internationaal duikt die term op naast “crowd control barrier”.

  
  

En dan heb je nog de frontstage varianten, die in de live-sector meestal gewoon “Mojo-” of "Crash Barriers" heten. Maar dat is een voer voor een andere blogpost.

Een paar leuke weetjes en anekdotes

• Het fiasco van Le Géant De vlucht van Le Géant vanuit Brussel moest spectaculair worden: Nadar droomde ervan om richting Oostenrijk of Turkije te vliegen. In werkelijkheid landde de ballon al dezelfde nacht ergens tussen Ieper en de Noordzee, na weerproblemen. Verschillende auteurs omschrijven de hele ballon-epopee achteraf als een fiasco – maar de naam van zijn hekken is wel blijven plakken. marcelgrauls.be

  
  

• Nadar en Jules Verne Nadar was bevriend met Jules Verne. De ballon Le Géant inspireerde Verne mee tot zijn roman Cinq semaines en ballon (Vijf weken in een ballon), en Nadar zelf zou model hebben gestaan voor het personage Michael Ardan in De la Terre à la Lune (Van de aarde naar de maan). Samen richtten ze zelfs een “Société pour la recherche de la navigation aérienne” op om luchtvaart te promoten. Wikipedia